יוזמה - מרכז לידע ולמחקר בחינוך - פעילויות לפי סדר התרחשותן (מהמאוחרת למוקדמת)
ליצירת קשר | English | للصفحة باللغة العربية | לדף הפייסבוק |

חינוך לערכים – קווים מנחים למדידה והערכה

סוג פעילות: ועדת קונצנזוס
מרכז פעילות: ד"ר נירית טופול
תקופת הפעילות: 2019 - היום

השאלה "מהם הערכים החשובים ללימוד בבתי ספר?" היא שאלה אידיאולוגית ותלוית תרבות, אבל הרצון והאחריות לחנך לערכים נמצאים בבסיסה של מערכת החינוך הישראלית.

בחברה הישראלית החינוך לערכים נחשב לאחת ממטרות־העל של מערכת החינוך מאז הקמתה. סעיף 2 בחוק החינוך הממלכתי תשי"ג-1953 מציין את מטרות החינוך הממלכתי, וביניהן שמור מקום משמעותי לחינוך לערכים: "להנחיל את העקרונות שבהכרזה על הקמת מדינת ישראל ואת ערכיה של מדינת ישראל כמדינה יהודית ודמוקרטית ולפתח יחס של כבוד לזכויות האדם, לחירויות היסוד, לערכים דמוקרטיים, לשמירת החוק, לתרבותו ולהשקפותיו של הזולת, וכן לחנך לחתירה לשלום ולסובלנות ביחסים בין בני אדם ובין עמים".

ההתמודדות עם שינויים באורח החיים המודרני והעמקת השסעים התרבותיים־חברתיים בחברה הישראלית, מעוררים ביתר שאת את הצורך בחינוך לערכים. החינוך לערכים יאפשר לתלמידים להיות אנשים ואזרחים טובים, לחיות באופן מלא ומוסרי ולפעול לשיפור החברה.

 
                                              
 
                                       

 

חשיבותו של החינוך לערכים באה לידי ביטוי בתוכנית הרב־שנתית של משרד החינוך, בשתיים מתוך ארבע מטרות החינוך: מטרה א: "קידום למידה משמעותית ואיכותית: ידע, מיומנויות וערכים"; ומטרה ב' המוקדשת כולה לערכים: "חינוך לערכים ברוח מגילת העצמאות". מטרה זו כוללת גם ארבעה יעדים בית ספריים: חינוך לערכים; מעורבות חברתית; אקלים מיטבי וכן סובלנות וכשירות תרבותית.

חשוב לציין כי משרד החינוך מכיר בשוֹנוּת האידיאולוגית בין קהילות בחברה הישראלית (וגם בין הורים בתוך קהילה), ורואה במגוון תופעה מבורכת. מחד גיסא, אין כוונה לכפות תמהיל אחיד של חינוך ערכי לכל תלמיד ובכל מוסד חינוך. מאידך גיסא, ישנה ציפייה ממוסדות החינוך לפעול בהתאם לחוק החינוך הממלכתי.

הוועדה קמה מתוך תפיסה כי חשוב לחנך לערכים, לא פחות ממקצועות לימוד אחרים. יתר על כן, חשוב גם ללוות את הלימוד בתהליכי מדידה והערכה תקפים ומהימנים, הכוללים גם מדידת ההישגים הלימודיים ומדידת האקלים הבית ספרי. מדידה והערכה הן עמוד תווך מרכזי בהתמקצעות ובאחריותיות של מערכות ושל יחידים; לכן, על אף הסכנות הכרוכות בתהליכי מדידה והערכה, ועל אף השימוש השגוי לעיתים בנתונים ובמידע, מוסכם כי היעדר מדידה או מדידה לא טובה הם חסם בולט ביכולתם של ארגונים ושל יחידים להשתפר. מכאן, שמשרד החינוך כיוזם תוכניות חינוכיות וכמי שמפקח עליהן נדרש באופן מתמיד לחשיבה אחראית וזהירה בנושא זה.

לשם כך דרוש למשרד החינוך ריכוז של הידע המתפתח בַּתחום בעולם ושל הניסיון הנצבר בישראל. ידע כזה יוכל לסייע למקבלי החלטות במטה ובשטח, ישמש בסיס לפיתוח ולהטמעה של כלי מדידה ותהליכי הערכה, ויעורר דיון ציבורי בנושא. לצורך כך הקימה היוזמה – מרכז לידע ולמחקר בחינוך ועדת מומחים (קונצנזוס) בראשות פרופסור חנן אלכסנדר. הוועדה הוקמה בעקבות פניית המדען הראשי במשרד החינוך אל האקדמיה הלאומית למדעים, וכן בתמיכתה ובעידודה של יד הנדיב.

במהלך עבודתה תעלה הוועדה נושאים ושאלות מרכזיות, תרכז ידע מחקרי מבוקר מהארץ ומהעולם ותבחן אותו, ותִלמד מניסיונם של אנשי מקצוע ואקדמיה. בסוף תהליך הלמידה תפרסם הוועדה מסמך מסכם אשר יכלול את ממצאי הוועדה, מסקנותיה והמלצותיה למדיניות עתידית. המסמך המסכם צפוי להתפרסם בסתיו 2021, ויום עיון להצגת ממצאי הוועדה ומסקנותיה צפוי להתקיים בקיץ 2021.

הוועדה תעבוד בשיתוף פעולה עם שתי הוועדות הפועלות כעת ביוזמה ומשיקות לתחומי עיסוקה: הוועדה להתאמת תוכניות הלימודים וחומרי הלימוד למאה ה-21 והוועדה לטיפוח מיומנויות חברתיות־רגשיות במערכת החינוך.

נוסף על כך, הוועדה תיעזר גם בתוצרים של שתי ועדות מומחים קודמות של היוזמה: הוועדה לרענון מערך האינדיקטורים לחינוך בישראל בראשות פרופ' יוסטמן, וכן ועדת המומחים לנושא מחקר מתווה דרך: הצעה לארגון לימודים מחודש בראשות פרופ' יערי. הראשונה זיהתה כי מערכת המדידה וההערכה של המשרד עשירה יותר בתחומים הנוגעים להישגים לימודיים ואקלים בית ספרי ופחות בתחום החינוך הערכי. הוועדה השנייה התוותה נושאים ערכיים החשובים לקיום משותף בישראל. ועדת החינוך לערכים תשלים את עבודתן החשובה של ועדות אלו ותתבסס על המלצותיהן.

דוגמאות לנושאים שבהם תעסוק הוועדה:

  • כיצד נוהגים במחקר ובמדינות אחרות להגדיר ערכים, לפרש אותם, למדוד ולהעריך אותם? מהן המתודולוגיות המרכזיות המשמשות לכך?
  • מה ידוע על תוקף, מהימנות, אותנטיות, הוגנות ואפקטיביות של מתודות למדידה והערכה בתחום החינוך לערכים?
  • מהם השימושים הנכונים בנתוני מדידה והערכה של חינוך לערכים, וכיצד ניתן לעודד שימוש בממצאים כהזדמנות לתהליכי עומק במגוון מסגרות חינוכיות?
  • מהם האתגרים החינוכיים, הפדגוגיים, הרגשיים והאתיים המרכזיים במדידה והערכה בתחום זה, וכיצד ניתן להתמודד עם אתגרים אלו?

לפרטים נוספים: ד"ר נירית טופול, מרכזת הפעילות  nirit.education@academy.ac.il

 

لجنة خبراء: التربية للقيم – خطوط توجيهيّة للقياس والتقييم

يعتبر السؤال "ما هي القيم الهامة للتعلّم في المدرسة؟" سؤالاً أيديولوجيًا ومتعلّقًا بالثقافة، ولكن الإرادة ومسؤولية التربية للقيم هما حجر الأساس في الجهاز التربوي الإسرائيلي.

تعتبر التربية للقيم في المجتمع الإسرائيلي أحد الأهداف السامية للجهاز التربوي منذ نشأته. تشير المادة 2 من قانون التعليم الرسمي لسنة 1953 إلى أهداف التربية والتعليم الرسمي، ومن بين جملة الأهداف هذه نشهد مكانة هامة للتربية للقيم: "ترسيخ المبادئ التي يستند إليها الإعلان عن قيام دولة إسرائيل وقيَم دولة إسرائيل كدولة يهوديّة وديمقراطيّة، والتعامل باحترام مع حقوق الإنسان، الحريّات الأساسيّة، القيم الديمقراطيّة، الحفاظ على القانون، ثقافة الآخر وآرائه، والتربية على قيم السلام والتسامح في العلاقات بين البشر وبين الشعوب".

إنَّ التعامل مع التحوّلات الطارئة على نمط الحياة العصريّة وتعميق الشروخ الثقافيّة-الاجتماعيّة في المجتمع الإسرائيلي تؤكّد بصورة أكبر على الحاجة بالتربية للقيم. تمكّن التربية للقيم التلاميذ من أن يكونوا أشخاصًا ومواطنين صالحين أكثر، أن يعيشوا الحياة على أفضل وجه وبصورة أخلاقيّة وأن يعملوا من أجل تحسين المجتمع.

تنعكس أهميّة التربية للقيم في منهاج وزارة التربية والتعليم المتعدّد السنوات، ضمن هدفين من أهداف التربية الأربعة: الهدف الأول – "النهوض بتعلّم نوعي وهام: معرفة، ومهارات وقيم"؛ والهدف الثاني مكرَّس كلّه للقيم: "التربية للقيم بروح وثيقة الاستقلال". يشمل هذا الهدف أيضًا أربع غايات مدرسيّة ألا وهي: التربية للقيم؛ المشاركة الاجتماعية؛ توفير أفضل بيئة مدرسيّة، والتسامح والكفاءة الثقافية.

من الجدير بالإشارة إلى أنَّ وزارة التربية والتعليم تعترف بالتفاوت والاختلافات الأيديولوجية بين الفئات المختلفة في المجتمع الإسرائيلي (وكذلك بين الأهالي داخل هذه الفئات نفسها)، وتعتبِر هذا التنوّع ظاهرة إيجابية. من جانب، ليست هناك أية نيّة لفرض مزيج متجانس من التربية للقيم على كلّ تلميذ وكلّ مؤسّسة تربويّة. من جانب آخر، هناك توقّع من أن تعمل المؤسّسات التربويّة بموجب قانون التعليم الرسمي.

تأسّست اللجنة على مفهوم أنَّ التربية للقيم لا تقلّ أهميّة عن تعليم المواد الأخرى. إضافة إلى ذلك، من المهمّ أيضًا دمج التعليم مع عمليّات قياس وتقييم سارية وموثوقة، بما في ذلك قياس التحصيلات التعليميّة وقياس البيئة المدرسيّة. القياس والتقييم يعتبران محورًا مركزيًا في العمل المهني والمسؤوليّة المهنيّة للأجهزة والأفراد؛ لهذا، برغم المخاطر التي تنطوي على عمليات القياس والتقييم، وبرغم الاستخدام الخاطئ أحيانًا للبيانات والمعلومات، من المتّفق أنّ غياب القياس، أو القياس غير الجيد، يعتبر عثرة كبيرة أمام قدرة المنظمات والأفراد على التحسّن. من هذا المنطلق، يتوجّب على وزارة التربية والتعليم، كونها الجهة المبادرة للبرامج التربويّة وهي التي تشرف عليها، التفكير في هذا الموضوع بمسؤولية وحذر.

من أجل ذلك، تحتاج وزارة التربية والتعليم إلى تركيز أكثر المعلومات تطوّرًا في هذا المجال في العالم والخبرة المتراكمة في إسرائيل. من شأن هذه المعلومات أن تساعد متخذي القرار على الصعيدين الإداري والميداني، ويمكن استخدامها كأساس لتطوير وترسيخ أدوات القياس والتقييم، كما ويمكنها أن تثير النقاش العام حول الموضوع. لذلك، شكّلت "المبادرة للبحث التطبيقي في التربية" لجنة خبراء (لجنة إجماع) برئاسة البروفيسور حنان ألكسندر. تمّ تشكيل اللجنة في أعقاب توجّه العالِم الرئيسي في وزارة التربية والتعليم إلى المجمع الوطني الإسرائيلي للعلوم والآداب، وبدعم وتشجيع من "ياد هنديف" (صندوق روتشيلد).

ستطرح اللجنة بعض المواضيع والأسئلة المركزية خلال عملها، وستقوم بتركيز المعلومات البحثية المراقَبة من البلاد والعالم وتدقّق فيها، وستستفيد من خبرات العاملين في سلك التدريس وفي مؤسّسات التعليم العالي. ستقوم اللجنة في نهاية عملها بنشر ملخّص يتضمّن النتائج التي توصّلت إليها وخلاصاتها وتوصياتها حول السياسة التربويّة المستقبليّة. من المتوقّع نشر هذا الملخّص في خريف سنة 2021، ومن المتوقّع انعقاد يوم دراسي لعرض نتائج اللجنة وخلاصاتها في صيف سنة 2021.

ستتعاون اللجنة مع اللجنتين العاملتين حاليًا في المبادرة ونشاطهما مشابه لنشاطها: لجنة ملاءمة المناهج والمواد التعليميّة للقرن الحادي والعشرين، ولجنة رعاية المهارات الاجتماعية في الجهاز التربوي.

إضافة إلى ذلك، ستستعين اللجنة بنتائج لجنتي الخبراء السابقتين اللتان عملتا ضمن "المبادرة للبحث التطبيقي في التربية": لجنة تحديث منظومة المقاييس في التربية والتعليم في إسرائيل برئاسة البروفسور يوستمان، ولجنة الخبراء الخاصة ببحث المخطّط الإرشادي: اقتراح إعادة تنظيم التعليم برئاسة البروفيسور يعاري. توصّلت اللجنة الأولى إلى أنَّ منظومة القياس والتقييم القائمة في وزارة التربية والتعليم غنية كثيرًا في المجالات المرتبطة بالتحصيل الدراسي والبيئة المدرسية، وغنيّة أقلّ في مجال التربية للقيم. أما اللجنة الثانية فقد اقترحت مواضيع أخلاقيّة هامة للتعايش المشترك في إسرائيل. ستقوم لجنة التربية للقيم باستكمال عمل هاتين اللجنتين المهمّ وتستند إلى توصياتهما.

أمثلة لمواضيع ستتناولها اللجنة:

  • كيف من المتّبع في الدراسات والدول الأخرى تعريف القيم، تفسيرها، قياسها وتقييمها؟ ما هي المنهجيات المركزية المعتمدة من أجل ذلك؟
  • ماذا نعرف عن سريان وموثوقيّة وحقيقة وإنصاف وفاعليّة هذه المنهجيات للقياس والتقييم المعتمد في مجال التربية للقيم؟
  • ما هي الاستخدامات الصحيحة لنتائج القياس والتقييم في التربية للقيم، وكيف يمكن تشجيع استخدام النتائج كفرصة لتطبيق سيرورات معمّقة في مختلف الأطر التربوية؟
  • ما هي التحدّيات التربوية، التعليمية، والعاطفية والأخلاقية المركزية القائمة في القياس والتقييم في هذا المجال، وكيف يمكن التعامل مع هذه التحديات؟